SPIS TRE¦CI

1. Wstêp ....................................................................................... 9

2. Kolonizacja i niewolnictwo ..................................................... 13

3. Czas, miejsce, sposobno¶æ ..................................................... 28

4. Emancypacja ........................................................................... 36

5. Minstrels ................................................................................. 42

6. Spirituals ................................................................................ 47

Thomas Dorsey, Mahalia Jackson, Rosetta Tharpe

7. Ragtime .................................................................................. 55

Scott Joplin

8. Blues ....................................................................................... 62

W.C. Handy, Mamie Smith, Gertruda Ma Rainey, Bessie Smith, Sara Martin,

Alberta Hunter, Ida Cox, Sippie Wallace, Ethel Waters, Memphis Minnie,

Blind Lemon Jefferson, Lonnie Johnson, Blind Willie Johnson, Charlie Patton,

Leadbelly, Mississippi John Hurt, Son House, Robert Johnson, Big Bill Broonzy,

Muddy Waters, John Lee Hooker, T-Bone Walker, B.B.King

9. Nowy Orlean .......................................................................... 85

Buddy Bolden, Freddie Keppard, King Oliver, Louis Armstrong, Jelly Roll Morton,

Sidney Bechet, Johnny Dodds, Jimmie Noone, Omer Simeon, Buster Bailey, Kid Ory,

Bill Johnson, Pops Foster, Johnny St. Cyr, Baby Dodds

10. Chicago – jazz lat 20. i 30. ................................................. 108

Boogie Woogie: Pinetop Smith, Meade Lux Lewis, Jimmy Yancey, Albert Ammons,

Pete Johnson, Bix Beiderbecke, Frankie Trumbauer, Frank Teschemacher, Joe Venuti,

Eddie Lang, Jack Teagarden, Ben Pollack, Boswell Sisters, Jean Goldkette,

Adrian Rollini, Earl Hines

11. Nowy Jork/Stride piano/Harlem Renaissance ..................... 126

James P. Johnson, Fats Waller, Willie Lion Smith, Lucky Roberts, Eubie Blake,

James Reese Europe, Josephine Baker, Tin Pan Alley: George Gershwin,

Irving Berlin, Harold Arlen

12. Swing .................................................................................. 139

Fletcher Henderson, Don Redman, Kansas City: Count Basie, Jimmy Rushing,

Hot Lips Page, Buster Smith, Eddie Durham, Major N. Clark Smith, Bennie Moten,

Jo Jones, Joe Williams, Duke Ellington i jego muzycy, Billy Strayhorn, Benny Goodman,

Lionel Hampton, Teddy Wilson, Charlie Christian, Gene Krupa, Ella Fitzgerald,

Chick Webb, Billie Holiday, Frank Sinatra, Tommy Dorsey, Anita O’Day, Art Tatum,

Coleman Hawkins, Lester Young, Buddy Rich, Cab Calloway,

Jimmy Lunceford, Artie Shaw, Glenn Miller

13. Bebop ................................................................................. 206

Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Fats Navarro, Howard McGhee, Thelonious Monk,

Bud Powell, Tadd Dameron, Kenny Clarke, Sonny Stitt

14. Piani¶ci prze³omu ............................................................... 241

Nat King Cole, Erroll Garner, Oscar Peterson, George Shearing

15. Cool – West Coast .............................................................. 251

Gerry Mulligan, inni saksofoni¶ci: Jimmy Giuffre, Art Pepper, Serge Chaloff , Shelly

Manne i perkusi¶ci, Hampton Hawes, Chet Baker, Dave Brubeck, Paul Desmond,

Modern Jazz Quartet, Woody Herman, Stan Kenton, Gil Evans, Lennie Tristano,

Stan Getz

16. Hard Bop – lata 50. ............................................................ 276

Jazz Messengers, Horace Silver, Clifford Brown/Max Roach, Lee Morgan, Kenny

Dorham, Donald Byrd, Blue Mitchell, Booker Little, Cannonball Adderley, Dexter

Gordon, Hank Mobley, Johnny Griffin, Lou Donaldson, Stalney Turrentine, Joe

Henderson, Jazztet – Benny Golson, Art Farmer, Curtis Fuller, J.J. Johnson, Wes

Montgomery, Grant Green, organy Hammonda – Jimmy Smith, inni piani¶ci: Kenny

Drew, Sonny Clark, Elmo Hope; John Coltrane, Miles Davis, Sonny Rollins, Charlie

Mingus, Bill Evans, historia wytwórni Blue Note

17. Free Jazz ............................................................................. 332

Ornette Coleman, Don Cherry, Eric Dolphy, Albert Ayler, Cecil Taylor, Andrew Hill,

Archie Shepp

18. Bossa Nova ......................................................................... 353

19. Fusion ................................................................................. 357

Wayne Shorter

20. Zakoñczenie ...................................................................... 367

21. Przypisy .............................................................................. 378

22. Bibliografia ......................................................................... 383

23. Dodatek zdjêciowy ............................................................. 385

24. Kalendarium ....................................................................... 421

25. Standardy jazzowe w poszczególnych dekadach ............... 431

26. S³ownik terminów ............................................................... 435

27. Dyskografia ........................................................................ 440

28. Indeks nazwisk ................................................................... 447

***

WSTÊP

„Jazz is there and gone. It happens.

You have to be present for it. That simple”

Keith Jarrret1.

Szanowny Czytelniku,

Oto trzymasz w d³oniach ksi±¿kê, w której autor przedstawi³ swoje spojrzenie na powstanie i rozkwit jazzu. Swe postrzeganie i s³ysze­nie muzyki rozko³ysanej, wzruszaj±cej i jednocze¶nie porywaj±cej do tañca, klaskania, pstrykania palcami i tupania. Muzyki s³uchanej w klubach, ale tak¿e w fotelach filharmonicznych sal czy zaciszach domowych gabinetów; obojêtne, czy bêd±cej w formie czarnego, l¶ni±cego op³atka, k³adzionego na wyci±gniêty jêzyk gramofonu, czy zaklêtej w zerojedynkowe szyfry srebrnych tarcz, czytanej zimnym, laserowym okiem. Owo widzenie muzyki przywozi teraz do Twoich szeroko¶ci geograficznych pisarskim galeonem, poruszanym wiatrami entuzjazmu i fascynacji, pozwala odkryæ czê¶æ z nigdy do koñca nie­odkrytej tajemnicy swingu, improwizacji i brzmienia.

Ksi±¿ka ta powstawa³a i dojrzewa³a przez ostatnie 3 lata. Jej pi­sanie by³o najwiêksz± przygod± ¿yciow± autora, mo¿e dlatego tak d³ugo zwleka³ z jej ukoñczeniem. Zachwyt nad muzyk± stopniowo przeradza³ siê w fascynacjê lud¼mi, ich ¿yciem, a po³ykane kolejno biografie, których przedni± ok³adkê stanowi± zawsze drzwi sypialni rodziców, a tyln± – wieko trumny bohatera, sta³y siê tre¶ci± ostatnich kilkudziesiêciu miesiêcy.

Fundamentem tej pracy jest siêgaj±ca dzieciñstwa muzyczna pa­sja. Jej baz± s± tysi±ce poznanych nagrañ, a tak¿e spotkania z wielo­ma muzykami oraz bogate do¶wiadczenia sceniczne i dydaktyczne autora.

Liczba wyk³adów – 100 – jest tu rzecz jasna symboliczna i zaokr±­glona. Podobnie jak wiek samego jazzu. Ka¿dy, kto zechce skorzystaæ z materia³u do celów dydaktycznych, mo¿e je, rzecz jasna, zmodyfi­kowaæ: rozszerzyæ b±d¼ skróciæ.

Marzeniem autora jest, by Czytelnik, obojêtnie na jakim etapie siê obecnie znajduje, po zapoznaniu siê z tre¶ciami „Historii...” móg³ wej¶æ na wy¿szy stopieñ drabinki reprezentowanej przez ko­lejne szczeble:

1 – laik (znaj±cy ewentualnie „Hello Dolly” Louisa Armstronga).

2 – s³uchacz (siêgaj±cy po nagrania Franka Sinatry, Benny’ego Good­mana czy Errolla Garnera).

3 – mi³o¶nik (poszukuj±cy kolejnych p³yt swych idoli: Milesa Davisa, Billie Holiday, Sonny’ego Rolinsa).

4 – znawca (z ³atwo¶ci± poruszaj±cy siê w g±szczu d¼wiêków, dat i zespo³owych sk³adów).

5 – ekspert (rozumiej±cy znaczenie akompaniamentu Wyntona Kelly, efekt brzmieniowy „sizle” Jimmy’ego Cobba, walking kontrabasi­sty Boba Cranshawa czy pauzy w grze pianisty Ahmada Jamala).

6 – fanatyk.

Choæ, jak w³a¶ciwie w ka¿dej dziedzinie, najtrudniej zdobyæ od­biorcê z poziomu 0, który „nie wie nawet, ¿e nie wie”.

By narodziæ siê i rozwin±æ jazz potrzebowa³ wielu czynników: bo­gatej afrykañskiej tradycji, ustnego przekazu w okresie niewolnictwa, muzyki bia³ego i czarnego ko¶cio³a, marszowych orkiestr, bluesa, go­r±czki przebudzenia religijnego, beznadziei niewolnictwa, piosenek z Tin Pan Alley, muzyki wiejskiej i miejskiej, formalnej szkolnej edu­kacji wyprowadzonej z europejskiej kultury muzycznej, europejskie­go instrumentarium, 4 milionów Afroamerykanów zyskuj±cych wol­no¶æ po wojnie domowej w 1865 roku i wielu milionów Murzynów oddzielonych od reszty spo³eczeñstwa amerykañskiego systemem segregacji rasowej jeszcze w latach 60. XX wieku.

Autor stara³ siê przedstawiæ rozwój muzyki jazzowej od wystêpów w podrzêdnych lokalach po sale koncertowe, od amatorszczyzny do akademizmu, z jego konserwatoriami, organizacjami, konferencjami, ksi±¿kami, encyklopediami, a tak¿e jej przeobra¿anie siê z muzyki funkcjonalnej w sztukê, z wszystkimi atrybutami (mecenasi, instru­menty, wirtuozeria, ga¿e).

Zaznaczymy takie czynniki jak: ambicje, znaczenie czy za³o¿enia muzyki, która zachwyca dzi¶ powszechno¶ci± swej ogólno¶wiatowej kariery.

WSTÊP

14

Jako muzyk czynnie wystêpuj±cy od 25 lat autor potraktowa³ temat tak¿e analitycznie, z zaznaczeniem ewolucji w takich elementach jak: rytm, melodyka, harmonia, rola instrumentów, improwizacja itp.

Co jednak najwa¿niejsze, historia ta jest o ludziach, nie o maszy­nach. Nieprzypadkowo muzyka nale¿y do dziedziny nauki zwanej humanistyk±. Czytelnik pozna wiele fantastycznych postaci. Niech i dla niego stan± siê one muzycznymi przyjació³mi, znanymi nie tylko z nazwiska:

Cannonball – Julian Adderley

Count – William Basie

Trane – John Coltrane

Dizzy – John Gillespie

Bird – Charlie Parker

Duke – Edward Ellington

Bean, Hawk – Coleman Hawkins

Frog – Ben Webster

Earl – Kenneth Hines

Fats – Thomas Waller

Pres – Lester Young

Klook – Kenny Clarke

Satchmo – Louis Armstrong

Lady Day – Billie Holiday

Rabbit – Johnny Hodges

Bags – Milt Jackson

King – Joe Oliver

Lockjaw – Eddie Davis

Sweets – Harry Edison

Little Jazz – Roy Eldridge

Kess – Barney Kessel

Stuff – Ezekiel Smith

String – Sonny Stitt

Sweetpea – Billy Strayhorn

Thags – Ed Thigpen

Mr PC – Paul Chambers

Sassy – Sarah Vaughan

Kid – Edward Ory

Wiêkszo¶æ zamieszczonych biografii prezentuje artystów w naj­bardziej twórczym okresie ich ¿ycia. Prawd± jest bowiem, i¿ wielu z nich w koñcowych latach kariery tylko ugruntowywa³o swoj± pozy­cjê gwiazd i legend, zw³aszcza na miêdzynarodowych rynkach (Erroll Garner, Oscar Peterson, Benny Goodman). Podobnie jest w przypad­ku zespo³ów, np. Jazz Messengers. To w pierwszych 10 latach istnienia, pomimo faktu, i¿ grupa dzia³a³a du¿o d³u¿ej, utrwali³o siê jej znacze­nie, m.in. poprzez zdefiniowanie stylistyki hard bopu, jego repertuaru i brzmienia. Z historycznego punktu widzenia okres ten jest du¿o wa¿niejszy ni¿ kolejne niemal 30 lat.

Podczas wyk³adów z historii jazzu prowadzonych od 10 lat na ró¿­nych uczelniach autor zwraca swym studentom uwagê na nastêpu­j±ce zagadnienia:

1. Muzyki nie mo¿na poznaæ z ksi±¿ki. Nawet 10 opas³ych tomów nie pozwoli Czytelnikowi poznaæ brzmienia orkiestry Duke’a El­lingtona, barwy g³osu Billie Holiday, frazowania Ornette’a Cole­mana czy techniki instrumentalnej Oscara Petersona. Niech zatem ta „Historia...” bêdzie bod¼cem do siêgniêcia po p³yty. Zamiesz­czona na koñcu pracy dyskografia z pewno¶ci± bêdzie pomocna w wyborze i odnalezieniu poszczególnych pozycji, by pó¼niej nie zadawaæ pytania: czym jest jazz?, na które Louis Armstrong odpo­wiada³ „If you need to ask, you’ll never know”2.

2. Muzyka afroamerykañska jest ³añcuchem zdarzeñ, które ³±cz± siê ze zdumiewaj±c± logik± i naturalno¶ci±.

3. Pomimo uznawania spirituals i bluesa za korzenie muzyki jazzo­wej/murzyñskiej, nie wolno nam my¶leæ o tych gatunkach jako przebrzmia³ych. Bowiem nawet dzi¶ stanowi± one czê¶æ owego splotu, warkocza muzyki amerykañskiej, wspólnie z muzyk± pop soulem, rhythm&blues i rockiem.

4. Muzyka nie jest zawieszona w pró¿ni. Na jej kszta³t wp³ywaj± czê­sto tak ró¿ne pozamuzyczne czynniki, jak:

a) wydarzenia spo³eczne/socjologiczne (rasizm, segregacja)

b) mody (tañce, ubiory, zachowania)

c) wojny (I wojna ¶wiatowa, II wojna ¶wiatowa, „zimna wojna”)

d) technologie (radio, gramofon, TV, magnetofon, p³yta winylowa, CD)

e) religia (chrze¶cijañstwo, islam)

f) ekonomia (kryzys prze³omu lat 20.-30.).

Prze¶ledzimy te¿ wa¿ny element geograficzny i demograficzny – migracje – istotny w kontek¶cie przemieszczania siê muzycznych czynników, a tak¿e balans na przestrzeni dekad pomiêdzy gr± zespo­³ow± a solow±, miêdzy tradycj± europejsk± i afrykañsk±, pomiêdzy improwizacj± a zapisem, melodyk± a harmoni± oraz uk³adem werty­kalnym i horyzontalnym.

„Historiê jazzu” ubarwiaj± opowie¶ci i anegdoty: 1) o z³amanym smyczku kontrabasisty, który spopularyzowa³ technikê pizzicato; 2) o kartce z tekstem upadaj±cej podczas armstrongowego nagrania, daj±cej pocz±tek bezs³ownej, sylabicznej technice wokalnej – scat

 3) o wygiêtej na urodzinowej imprezie tr±bce Dizzy’ego Gillespiego, odmieniaj±cej brzmienie oraz wygl±d sekcji jego big-bandu, które pokazuj±, jak jazzowi blisko do prawdziwego ¿ycia.

Podobnie jak jazz, bêd±cy syntez± kultur, praca ta zawiera w ró¿­nych proporcjach elementy historii ogólnej, dokumentu, reporta¿u, dane biograficzne (oko³o 160 postaci), dyskograficzne, analizy i ko­mentarze, a tak¿e cytaty z literatury. Decyzja o podaniu fragmentów tekstów, cytatów czy pewnych (nawet sporych) zwrotów i okre¶leñ w jêzyku angielskim wynika z przekonania autora o mocniejszym i bli¿szym ¼ród³a zobrazowaniu zagadnieñ.

Ca³o¶æ pracy koñczy kalendarium, które ma u³atwiæ Czytelnikowi poruszanie siê w poszczególnych dekadach.

W niniejszej prezentacji „Historii jazzu” rozwój tej muzyki przed­stawiony zosta³ nie w sposób „liniowy” jako ci±g nastêpuj±cych po sobie stylistyk, lecz poniek±d jako „crescendo” tych¿e nak³adaj±cych siê, zazêbiaj±cych czy wrêcz istniej±cych obok siebie. Choæ prowa­dziæ nas bêdzie porz±dek chronologiczny i fokus skierujemy na naj­wa¿niejsze dokonania, nale¿y podkre¶liæ, i¿ zw³aszcza od lat 40. nie sposób jednoznacznie zdefiniowaæ niektórych zjawisk lub ich ewi­dentnie przyporz±dkowaæ. Na czasowej stopklatce roku 1947 obok bebopowych zdobyczy Parkera i Gillespiego zauwa¿ymy nowy sk³ad All Stars Armstronga, o absolutnie nowoorleañskim zabarwieniu, swinguj±cy big-band Counta Basiego, Progresive Jazz Stana Kento­na, rodz±cy siê rhythm&blues, a tak¿e dokonania zapowiadaj±cego nadej¶cie dopiero za 10 lat stylu free – Lenniego Tristano. Podobnie jest w kolejnych dekadach, np. w latach 60., kiedy ramiê w ramiê tworzyli tak odmiennie zorientowani kompozytorsko, emocjonalnie i estetycznie, a bêd±cy w swych szczytowych okresach: Miles Davis (kwintet), John Coltrane (kwartet), Ornette Coleman (free) Oscar Pe­terson (trio fortepianowe), Modern Jazz Quartet (chamber jazz) czy Duke Elington (Koncerty Sakralne).

Promurzyñskie sympatie, ewidentne na wielu stronach tej pracy, nie maj± zwi±zku z dzia³alno¶ci± wywrotow± autora ani ¿adn± po­lityczn± orientacj±, choæ w latach 50. z pewno¶ci± przysporzy³yby sporo pracy ekipie McCarthy’ego. Autor jest ¶wiadomy, i¿ nie mo¿na naprawiæ ¶wiata przez dziurkê od klucza dawno zatrza¶niêtych drzwi historii. Podane fakty, te z pozamuzycznych okolic, maj± jedynie zo­brazowaæ t³o, na którym pe³niej i ja¶niej zab³ysn± pewne dzia³ania.

Napisanie ksi±¿ki nie by³oby mo¿liwe bez pomocy wielu osób, które autor spotka³ na swojej muzycznej i ¿yciowej drodze. Sk³ada zatem podziêkowania Michaelowi Parkinsonowi z Webster Universi­ty w St. Louis, Mike’owi Tracy z University of Louisville i Jamey’emu Aebersoldowi za pomoc w dostêpie do materia³ów ¼ród³owych. To dziêki nim bibliografia, na której oparta jest ta praca, obejmuje a¿ 80 pozycji. Dziêkuje te¿ ministrowi kultury i dziedzictwa narodowego Kazimierzowi Ujazdowskiemu i zarz±dowi stowarzyszenia STOART za roczne stypendia, które pozwoli³y mu skupiæ siê na pisaniu ksi±¿ki i pokryæ wydatki zwi±zane z gromadzeniem materia³ów. Dziêkuje wybitnemu muzykowi, w którego zespole gra od ponad 14 lat, Ja­nowi Ptaszynowi Wróblewskiemu, oraz wielkiemu kolekcjonerowi archiwalnych nagrañ (nie¿yj±cemu ju¿) Henrykowi Choliñskiemu i dziekanowi z czasów studenckich, nies³ychanie wysoko zawieszaj±­cemu poprzeczkê w temacie historii jazzu – Andrzejowi Szmidtowi – za mo¿liwo¶æ obcowania z ich pasj±, obejmuj±c± tê sam± materiê tematyczn±. Autor dziêkuje tak¿e grupie ¶wietnych muzyków: Pio­trowi Wojtasikowi, Grzegorzowi Nagórskiemu, Piotrowi Baronowi, Maciejowi Sikale, Marcinowi Jahrowi i Wojciechowi Niedzieli za wie­loletni± muzyczn± przyja¼ñ, wielogodzinne dyskusje, wspólne prze­16 W S T Ê P ¿ywanie muzyki, któr± wszyscy mamy g³êboko pod skór±. Dziêkuje innym osobom, bez których nie dosz³oby do napisania czy wydania pracy: Krzysztofowi Sadowskiemu, dr. hab. Aleksandrowi Mazurowi, dr. hab. Andrzejowi Tuchowskiemu, redaktorowi pisma „Jazz Forum” Paw³owi Brodowskiemu, Bronis³awowi Suchankowi i Willemowi Van Hombrathowi. Autor wielki uk³on kieruje w stronê Marka Karewi­cza, którego kilkana¶cie wspania³ych fotografii u¶wietni³o niniejsz± pracê, a tak¿e ku niezwykle czujnej korektorce Iwonie Guzik i zaan­ga¿owanej ekipie wydawnictwa Infomax w osobie Agnieszki Guzik. Autor sk³ada tak¿e podziêkowania Gra¿ynie Kubiak, która wspiera³a go podczas gromadzenia notatek i muzycznych analiz, córce Mar­cie – za pomoc w redagowaniu materia³u muzycznego oraz wszyst­kim studentom i kursantom letnich warsztatów, którzy dopytywali siê o ksi±¿kê i motywowali do wytê¿onej pracy. Dziêkuje w koñcu ojcu, od którego poka¼nej, jak na lata 70., kolekcji p³yt jazzowa pasja siê zaczê³a, i matce, która nadal tych p³yt s³ucha.

Ostatni akapit wstêpu kieruje nas na powrót do meritum. Zdu­miewaj±co daleko od Coltrane’a musimy siê cofn±æ w czasie, by zro­zumieæ fakty, na których opiera siê nie tylko powstanie jazzu, ale ca³a historia obu Ameryk. M³odego jazzmana/jazzfana – a g³ównie do niego kierowana jest ta praca – cechowaæ winna dociekliwo¶æ, przek³adaj±ca siê na æwiczenia i muzyczne poszukiwania. Ponadto podkre¶liæ nale¿y, i¿ wszelkie tematy i ich detale, ogl±dane dopie­ro z odpowiedniej perspektywy czasowej, a w tym przypadku tak¿e i geograficznej, pozwalaj± dostrzec ich diamentow± warto¶æ. Niech zatem ten argument i owa dociekliwo¶æ spowoduj±, ¿e zadane zosta­nie pytanie: dlaczego imponuj±cy gmach wie¿owca (jazz) zbudowa­ny zosta³ w tym, a nie innym miejscu i czasie? Co by³o tam wcze¶niej i dlaczego architekt z geodet± zdecydowali na tak± rejonizacjê?